foto1 foto2 foto3 foto4 foto5 foto7 foto8
Wiadomości z podkarpacia     |     Wiadomości ze Świata     |     Pogoda     |     Rozkład PKP     |     Rozkład PKS     |     Rozkład LOT     |     Kursy walut     |     Lotto     |     Giełda     |     

Historia

 
  1. Pradzieje i wczesne średniowiecze

Obszary gminy Czarna, położone są na pograniczu Pogórza Karpackiego i Kotliny Sandomierskiej i znajdują się w rejonie starego osadnictwa, ciągnącego się równoleżnikowo wzdłuż lessów podkarpackich. Zabytki archeologiczne reprezentowane są poprzez pojedyncze znaleziska powierzchniowe, zachowane fragmentarycznie, pochodzące zarówno z odkryć amatorskich, jak i systematycznych poszukiwań terenowych, organizowanych przez ekspedycje naukowe, głównie rzeszowskiego ośrodka archeologicznego.

Pierwsze znaleziska archeologiczne na terenie gminy zanotowano w drugiej połowie XIX w. i na początku XX wieku. Są to 3 monety rzymskie okryte we wsi Grabiny ( w roku 1872) podczas budowy linii kolejowej Tarnów – Rzeszów. Z badań przeprowadzonych okresie międzywojennym tzw. powierzchniowych prowadzonych przez. B. Czapkiewicza na wydmach Borowej i Jawornika nad potokiem Czarna – lewobrzeżnym dopływem Wisłoki. Wynikiem tych poszukiwań było znalezienie kilku stanowisk archeologicznych, głównie z wyrobami krzemiennymi charakterystycznymi dla ludności mezolitycznej oraz fragmenty naczyń glinianych z okresu rzymskiego.

Po drugiej wojnie światowej badaniami objęto (1961) badaniami archeologicznymi objęto Borową. W roku 1966 poszukiwania skoncentrowano w 9 miejscowościach: Borowa, Golemki, Grabiny, Jawornik, Lipiny, Nagoszyn, Pilzno, Róża i Żdzary, w których to łącznie odkryto 16 stanowisk archeologicznych. Uzyskane podczas badań (na terenie naszej gminy) materiały źródłowe wskazują na istnienie licznych śladów osadnictwa pradziejowego i wczesnośredniowiecznego, czemu sprzyjały niewątpliwie korzystne warunki naturalne tego obszaru.

Ważna rolę w rozwoju osadnictwa na naszych terenach odgrywała szata roślinna, w tym większe kompleksy leśne. Lasy zajmowały głównie tereny wydmowe. Na pozostałych terenach dominował krajobraz leśno – polny z mokradłami i łąkami, tworząc doskonałe zaplecze dla gospodarki hodowlano – pasterskiej. Istniały tez warunki, zwłaszcza klimatyczne, umożliwiające, osiedlanie się ludności. Dodać należy, iż w okresie epoki lodowcowej, głównie podczas zlodowacenia krakowskiego, większość naszego obszaru pokryta była grubą warstwą lądolodu skandynawskiego, który wcinał się wąskimi jeziorami wzdłuż dolin rzecznych. Świadczą o tym eratyki i głazy narzutowe występujące w Bobrowej i Czarnej.

Najstarsze jednak ślady pobyty człowieka na terenie naszej gminy zachowały się z okresu późnego paleolitu. Znalezione wydobrzy krzemienne, zbliżone do przemysłów cyklu mazowszańskiego, odkryto na wydmach Borowej i w Czarnej – Jaworniku. Są to nieliczne narzędzia, jak skrobacze, rylce i grociki do strzał z łuku, świadczące o polowaniu na zwierzynę przez ówczesną ludność i wyspecjalizowanej obróbce krzemienia

Przedmioty z jaspisu znalezione na tym terenie świadczą też o utrzymywaniu kontaktów z obszarami położonymi na południowej stronie Karpat, szczególnie nad górnym Wagiem, gdzie występują najbliższe złoża tego surowca.

Środkowa epoka kamienna (8200 – 5 000 l. p. n. e.) charakteryzuje się ociepleniem klimatu. Na naszym terenie przewagę stanowią lasy mieszane. Ludność zamieszkiwała na małych wzniesieniach wydmowych, często otoczonych terenami podmokłymi. Nikłe ślady osadnictwa z tego okresu zachowały się na wspomnianych już wyżej stanowiskach archeologicznych w Borowej i Czarnej – Jaworniku oraz w Golemach w dorzeczu rzeki Czarnej. Reprezentowane są one wyłącznie przez mikrolityczne narzędzia krzemienne oraz wyroby z obsydianu charakterystyczne dla przemysłów tzw. cyklu wiślańskiego.

Niemniej jednak pewna wydaje się obecność we wczesnym i środkowym okresie neolitu na naszym obszarze ludności pochodzenia południowego cyklu kultur wstęgowych, przybyłej na ziemie Małopolski znad Dunaju i Cisy przez przełęcze karpackie. Ludność ta prowadziła osiadły tryb życia, budując stałe osady mieszkalne, podstawą ich utrzymania stanowiły rolnictwo i hodowla zwierząt, a w mniejszym stopniu także łowiectwo, zbieractwo i inne zajęcia gospodarcze.

Ślady osadnictwa z okresu rzymskiego (I-IV w.) pochodzą z okresu, kiedy to w dorzeczu górnej Wisły rozwijała się kultura przeworska, pozostająca pod silnymi wpływami kultury prowincjalno - rzymskiej. Kontakty z terenami imperium rzymskiego miały przede wszystkim charakter handlowy i gospodarczy. Znaczna rolę odgrywały wówczas doliny rzek karpackich, wzdłuż których prowadziły szlaki handlowe z północnej strony Karpat na południe. Należy do nich dolina Wisłoki, mające dogodne warunki komunikacyjne. Ludność wówczas trudniła się głównie rolnictwem, stosując do uprawy ziemi radła z żelaznymi radlicami, żarna obrotowe do mielenia zboża oraz półgłoski do ścinania roślin. Hodowano również bydło i wykonywano różne zajęcia rzemieślnicze na czele z garncarstwem, obróbką metali i innymi dziedzinami gospodarki, zależnie od warunków naturalnych.

Materiały zabytkowe z okresu rzymskiego odkryto na 9 stanowiskach. Są to nieliczne i mało charakterystyczne fragmenty naczyń glinianych, należące do kultury przeworskiej ze znaleziska w Borowej. Z tym okresem łączy się również żelazny grot oszczepu z tulejką o długości około 40 cm znaleziony w Chotowej nad Czarną.

Znaleziono również monety rzymskie służące najprawdopodobniej do obiegu handlowego, jako środki płatnicze. Należą do nich denary Hadriana i Trajana, pochodzące ze skarbu odkrytego w roku 1914 w Dębicy oraz bliżej nieokreślona moneta znaleziona na polach „Milonki” w Borowej. Odkryte 3 monety w Grabinach w roku 1872 zidentyfikowano jako denar Hadriana, średni brąz Gracjana i mały brąz Arkadiusza. Znaleziska te pochodzą ze stanowiska w pobliży rzek.

  1. Położenie geograficzne i przynależność administracyjna

Cały obszar gminy Czarna stanowił część potężnej puszczy Sandomierskiej, ciągnącej się od Wisły, aż po san, która u podnóża Karpat zlewała się z Puszczą Karpacką. O bardzo dużym zalesieniu tego obszaru świadczy określenie dekanatu dębickiego mianem „leśny”(de silvis). Także nazwy miejscowości potwierdzają ten fakt, których geneza powstania łączy się z lasem lub jego eksploatacją: Borowa, Grabiny, Przeryty Bór, Żdzary, Jastrząbka, Jawornik, Czarna.

Bagnista i niedostępna Puszcza Sandomierska oddzielała u zarania naszych dziejów terytoria polskie od ruskich na wschodzie i węgierskich na południu. Okolice Dębicy, i tereny naszej gminy stanowiły zapewne część państwa Wiślan, a w okresie historycznym weszły w skład Małopolski, która za czasów Bolesława Krzywoustego dzieliła się na dwie podstawowe ziemie krakowską i sandomierską. Od XIV wieku nasza gmina należała do województwa sandomierskiego. Wtym samym czasie obserwowany jest zanik dawnych kasztelani i jednocześnie tworzenie się nowych jednostek administracyjnych – powiatów sądowych. Siedzibą tej jednostki było Pilzna. Taki podział administracyjny utrzymał się aż do XVIII wieku.

  1. Osadnictwo

O pobycie na naszym terenie ludzi świadczy wczesnośredniowieczne grodzisko wiślańskie w Borowej. Najstarsze, historycznie osady powstawały na dobrych glebach i w okolicy Wisłoki i jej dopływów. Stały się z czasem osadami, głównie rycerskimi. Obszary puszczańskie były, w pierwszej połowie XIII, wieku terenem czasowego osadnictwa. Z dawnym użytkowaniem puszczy przez ludność mieszkającą poza nią wiąże się także zjawisko wspólnego korzystania z lasu jeszcze w XIV i XV wieku przez kmieci ze wsi Borowa i Róża.

Wzmianki o wsiach z terenu naszej gminy w dokumentach pochodzących ze schyłku XIV wieku. Są to przekazy o Chotowej. Natomiast z wieku XV pochodzą wzmianki o akcji kolonizacyjnej. Zachował się mianowicie przywilej lokacyjny wsi Borowa. Dowiadujemy się z niego, że 18 lutego 1404 roku bracia Mikołaj i Klemens, synowie Nawoja z Zasowa, powierzyli lokację wsi na prawie magdeburskim niejakiemu Fabianowi. Osada ta powstała na trzydziestu łanach, od rzeczki zwanej potok, aż po strumień Borowa, od którego nowa wieś wzięła nazwę. Zasadźca otrzymał w użytkowanie trzy wolne łany, miał prawo budowy młynów i sadzawek rybnych. Mógł wznieść karczmę, założyć jatkę mięsną, ławę chlebową i szewską oraz pasiekę w lesie. Sołtysowi przysługiwało również prawo do trzeciej części kar sądowych i szóstej części czynszów. Wszyscy osadnicy otrzymywali natomiast 20 lat wolnizny.

Kilkanaście lat później (1419) przeniesiono z prawa polskiego na niemieckie wieś Głowaczową, zwaną także Potok, położoną między Górą Motyczną a Różą. Inicjatorami tego posunięcia byli jej właściciele, Michał i Jan, dziedzice wsi Chotowa. Za 30 grzywien powierzyli oni urządzenie wsi według nowego porządku wójtowi pilźnieńskiemu Nikołajowi. Zasadźca otrzymywał sołectwo, którego uposażenie stanowił jeden łan, położony miedzy rolami kmieci Stanisława Idzięka i Mikołaja Schryba. Drugi łan musiał sobie sołtys wykarczować w lesie ciągnącym się od granic ról karczmarza Stanisława zwanego Keszczonthe, do rzeki Czarna i drogi biegnącej do Straszęcina. Sołtys Głowaczowej uzyskał także prawo do budowy młyna i sadzawki rybnej i miał prawo ściągać, co szósty denar z czynszów i co trzeci z opłat sądowych. Do obowiązków sołtysa należało natomiast stawanie na wyprawy wojenne na koniu o wartości trzech grzywien. Kmieci natomiast zwolniono na 12 lat, tych, którzy karczowali las. Po upływie lat wolnych mieli obowiązek oddawać czynsz i dziesięcinę w wysokości 6 skojców z łana. Nie wszystkie jednak założenia lokacyjne udało się zrealizować. Z księgi beneficjentów diecezji krakowskiej dowiadujemy się, że zaplanowana z rozmachem wieś Borowa liczyła w latach siedemdziesiątych XX stulecia jedynie 9 łanów. Dzięki tej księdze możemy zidentyfikować stan zagospodarowania innych osad. Do sporych wsi należała Wiewiórka, gdzie uprawiano 40 łanów, a kmiecie z Róży siedzieli na 11 łanach.

  1. Sieć parafialna

Wioski wchodzące terytorialnie w skład obecnej gminy Czarna wchodziły w skład diecezji krakowskiej, a po podziale na archidiakonaty znalazły się w archidiakonacie sądeckim. Najstarszą parafią w dolinie Wisłoki jest Przecław (XII wiek). Rozwój parafii następuje w wieku XIII. Parafia w Straszęcinie należała do nieźle zorganizowanej. Pleban straszęciński, Marcin płacił 14 skojców i 10 denarów świętopietrza, ludność parafii szacowano na 870 osób. Do parafii w Straszęcinie (1325 -1327), która funkcjonowała pod patronatem szlacheckim należały wsie: Chotowa, Grabiny, Głowaczowa zaś do parafii Zasów (1344) należały: Borowa, Czarna, Jaźwiny, Róża, Przeryty Bór.

UG Czarna
Urząd Gminy Czarna,
ul. Dworcowa 6, 39-215 Czarna, pow. Dębicki, woj. podkarpackie
tel.: 14 676 10 30, fax: 14 676 14 42, email: sekretariat@czarna.com.pl
NIP: 872-13-57-162, Regon: 000535942
Poprawny HTML 4.01 Transitional Poprawny arkusz CSS Poprawne kodowanie UTF-8
projekt i hosting: INTERmedi@
zarządzane przez: CMS - SPI